Oyuncak Tabancadan Gerçek Silaha: Çocukların Silah Algısı Nasıl Şekilleniyor?

Son dönemde çocukların ve ergenlerin okula silahla gelmesi, hatta bazı olaylarda ateş açması hepimizi aynı soruyla karşı karşıya bırakıyor: Bir çocuk, gerçek bir silahı eline alıp okuluna götürecek kadar nasıl korkusuz olabiliyor?

Biz yetişkinler silahı gördüğümüzde onun sonucunu da görürüz. Yaralanmayı, ölümü, geri dönüşü olmayan bir hatayı düşünürüz. Çocuklar ve özellikle ergenler ise tehlikenin ne olduğunu bilseler bile, davranışlarının sonucunu yetişkinlerle aynı biçimde değerlendirmeyebilirler.

Bir ergen silahın öldürebileceğini elbette biliyor olabilir. Ancak “Ben ateş etmeyeceğim”, “Sadece korkutacağım”, “Arkadaşlarıma göstereceğim” ya da “Bir şey olmaz” diye düşünebilir. Yani tehlikeyi bilmek ile o tehlikenin kendi davranışı sonucunda gerçekten yaşanabileceğini kavramak aynı şey değildir. Ancak bununla birlikte zaman ve hazırlık ayrımı da çok önemlidir. Örneğin ergen öfke anında yakınındaki bir nesneyi kapıp kullanıyorsa dürtüsellik açıklaması daha güçlü olabilir. Buna karşılık silahı önceden temin etmek, saklamak, okula götürmeye karar vermek, taşımak, belirli bir zamanda çıkarmak gibi birden fazla ardışık davranış varsa artık “sonuçları hiç düşünmeden gelişen tek bir dürtüsel hareket” demek yetersiz kalır. Burada en azından bir derece amaçlılık, hazırlık ve davranışın sürdürülmesi vardır. Dolayısıyla klinik değerlendirmede iki ayrı soruyu ayırmak daha doğru olur: Davranış planlı mıydı? ve öldürme/yaralama niyeti var mıydı?

Özetle, ergen sonuçları kavrayabilecek bilişsel kapasiteye sahip olabilir; buna rağmen duygusal uyarılma ve sosyal motivasyonlar altında risk değerlendirmesi bozulabilir. Ancak silahın temin edilmesi, saklanması ve okula taşınması gibi hazırlık gerektiren davranışlar varsa, olay yalnızca anlık dürtüsellik kapsamında değerlendirilmemeli; planlama düzeyi, niyet, hedef, tehdit öyküsü ve silaha erişim ayrıca incelenmelidir

Silah çocuğun zihninde neyi temsil ediyor?

Çocukluk döneminde oyuncak silahlarla sıkça oynamış olmak, tek başına çocuğun gerçek silah kullanımını meşru gördüğü, silahın tehlikesini kavramadığı ya da ileride bir başkasına zarar vermeye daha yatkın olacağı anlamına gelmez. Çocukların sembolik oyunlarında silah yalnızca saldırma ya da öldürmenin değil, güçlü olmanın, kendini veya bir başkasını korumanın, kahramanlığın ve mücadele etmenin de bir temsili olabilir.

Bu nedenle oyuncak silahla birine nişan alma ve tetiğe basma davranışının tekrar edilmiş olması ile gerçek bir silah karşısındaki tehlike algısının azalması arasında doğrudan bir nedensellik kurmamak gerekir. Oyuncakla oynarken gerçek bir zarar ortaya çıkmaması, çocuğun gerçek silahın da zararsız olduğunu düşündüğü anlamına gelmez. Ergenler oyun ile gerçek yaşam arasındaki ayrımı kurabilir ve gerçek bir silahın yaralanmaya veya ölüme yol açabileceğini öğrenebilirler.

Dolayısıyla asıl değerlendirilmesi gereken yalnızca çocuğun geçmişte oyuncak silahla oynayıp oynamadığı değil; gerçek silaha ilişkin bilgisinin ve tutumunun nasıl geliştiği, aile ve çevrenin silaha yüklediği anlam, şiddetin nasıl modellendiği, gerçek silaha erişimin bulunup bulunmadığı ve çocuğun silahı hangi amaçla kullanmayı düşündüğüdür. Çocuklukta sıkça silahlı oyun oynamış olmak, tek başına ileride gerçek bir silahla bir başkasına zarar verme niyetinin ya da davranışının açıklaması olarak kabul edilemez.

“Bizim çocuk yapmaz” demeden önce…

Ebeveynlerin yapabileceği en önemli şeylerden biri çocuklarının kullandığı dili küçümsememektir.

“Bir gün hepsine göstereceğim”, “Onları vuracağım”, “Bir silahım olsa görürler” gibi ifadeler özellikle sürekli tekrarlanıyorsa yalnızca “ergenlik öfkesi” denilerek geçiştirilmemelidir.

Aynı şekilde belirli kişilere yönelik yoğun intikam söylemleri, silahlara karşı giderek artan ve olağandışı bir ilgi, silaha ulaşmanın yollarını araştırma veya ciddi tehditler dikkate alınmalıdır.

Bunların hiçbiri tek başına “Bu çocuk saldırı yapacak” anlamına gelmez. Ancak ebeveynin çocuğundaki değişimi fark etmesi, ne yaşadığını anlamaya çalışması ve gerektiğinde bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından destek alması için önemli işaretler olabilir.

Burada amaç çocuğu sorguya çekmek değildir. “Sen neden böyle şeyler söylüyorsun?” diye suçlayıcı bir yaklaşım yerine, “Son zamanlarda çok öfkeli olduğunu görüyorum, ne yaşadığını anlamak istiyorum” diyebilmek çocuğun kendisini anlatmasını kolaylaştırabilir.

Çocuğun arkadaş çevresini ve okulda yaşadıklarını bilmek de önemlidir. Bir arkadaşının okula silah getireceğini söylediğini veya silah gösterdiğini anlatan bir çocuğa bunun “ispiyonculuk” olmadığı öğretilmelidir. Böyle bir bilgiyi bir yetişkinle paylaşmak bazen çok ciddi bir olayın önüne geçebilir.

Bir de çok daha somut bir soru var: Çocuğunuz silaha ulaşabilir mi?

Çocukların psikolojisini, oyuncak silahları, oyunları ve sosyal medyayı konuşurken en temel noktayı gözden kaçırmamak gerekir.

Bir çocuk okula gerçek bir tüfek götürebiliyorsa, o tüfeğe bir şekilde ulaşabilmiştir.

Evde, akrabada, yazlıkta veya çocuğun düzenli olarak bulunduğu başka bir ortamda silah varsa “Bizim çocuk yerini biliyor ama dokunmaz” düşüncesi bir güvenlik önlemi değildir. Gerçek silahın çocuk ve ergenlerin erişemeyeceği şekilde güvenli biçimde saklanması yetişkinlerin sorumluluğudur.

Oyuncak tabancayla oynamış olmak tek başına bir çocuğu şiddete yöneltmez. Bilgisayar oyunu oynamak da tek başına bir çocuğu saldırgan yapmaz. Ancak çocukluğundan itibaren silahı oyunlarda, ekranlarda veya çevresinde sürekli güç göstermenin, korkutmanın ve öfkenin bir aracı olarak gören bir çocuğa gerçek hayatta silahın ne anlama geldiğini anlatmak gerekir.

Son dönemde okullarda yaşanan olaylardan sonra belki de ebeveynlerin kendilerine sorması gereken soru yalnızca “Benim çocuğum böyle bir şey yapar mı?” değil.

“Çocuğumun öfkesini ne kadar tanıyorum, silah hakkındaki düşüncelerini biliyor muyum ve gerçek bir silaha ulaşmasının önünde gerçekten bir engel var mı?”

Klnk. Psk. Ayşegül Nezor
Moodist Hastanesi