Psikiyatrist Özge Yükselay

Yeme bozuklukları nedir? Yeme Bozuklukları Belirtileri Nelerdir?

Yeme bozuklukları, kişinin beden ağırlığı, şekli ve yeme davranışıyla aşırı zihinsel meşguliyet yaşadığı; kilo verme, kilo almama ya da bedeni kontrol etme düşüncelerinin günlük yaşamın merkezine yerleştiği ruhsal rahatsızlıklardır. Bu süreçte yeme alışkanlıkları ve kilo kontrolü davranışları belirgin şekilde bozulabilir.

Toplumda çoğu zaman ergenlik dönemine ya da genç kadınlara özgü bir sorun gibi algılansa da yeme bozuklukları her yaşta ve her cinsiyette görülebilir. Ergenlikte başlayan belirtiler yetişkinlikte devam edebileceği gibi, bazı kişilerde ilk kez yetişkinlik döneminde de ortaya çıkabilir.

Anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza, tıkınırcasına yeme bozukluğu, başka türlü adlandırılamayan yeme bozuklukları ve gece yeme sendromu en bilinen klinik tablolar arasında yer alır. Bunun yanında duygusal yeme, yeme bağımlılığı ve ortoreksiya nervoza gibi kavramların tanınması da ruhsal ve fiziksel sağlık sorunlarının ilerlemeden ele alınmasına yardımcı olabilir.

Kimler risk altında?

Yeme bozukluklarının gelişiminde biyolojik, psikolojik ve çevresel birçok etken birlikte rol oynar. Risk grupları tek bir başlık altında toplanamaz; ancak bazı durumlar kişiyi daha kırılgan hale getirebilir:

• Depresyon, anksiyete, alkol veya madde kullanımıyla ilişkili sorunlar yaşayanlar
• Stresle baş etmekte ve duygularını düzenlemekte zorlananlar
• Mükemmeliyetçi kişilik özellikleri olan ve kendini yoğun biçimde eleştiren kişiler
• Boşanma, ayrılık, taşınma, yas, iş değişikliği, işsizlik ya da emeklilik gibi yaşam olayları yaşayanlar
• Ergenlik, doğum sonrası dönem veya menopoz gibi bedensel ve hormonal değişim dönemlerinden geçenler
• Sık ve katı diyet yapan, kilo alıp verme döngüsü yaşayan veya bedeniyle ilgili yoğun memnuniyetsizlik hisseden kişiler
• Sosyal medyada beden karşılaştırmasına fazla maruz kalanlar
• Çocukluk çağı istismarı, ihmal ya da fiziksel, cinsel veya duygusal travma öyküsü olanlar

Sık görülen belirtiler nelerdir?

Yeme bozuklukları çoğu zaman yavaş ilerler ve başlangıçta “sağlıklı beslenme”, “kilo verme çabası” ya da “irade göstergesi” gibi yorumlanabilir. Aşağıdaki belirtiler dikkatle değerlendirilmelidir:

• Yemek, kalori, kilo veya beden görünümüyle ilgili sürekli kontrol düşünceleri
• Yemekten sonra yoğun suçluluk, utanç veya pişmanlık hissetme
• Aşırı yeme atakları ve bu ataklar sırasında kontrol kaybı yaşama
• Yedikten sonra kusma, aşırı egzersiz, laksatif ya da diüretik kullanımı gibi telafi davranışları
• Öğün atlama, çok düşük kalorili beslenme veya “yasaklı yiyecek” listeleri oluşturma
• Üzüntü, stres, yalnızlık veya kaygı gibi duygularla aç olmadığı halde yeme

Bu belirtiler irade zayıflığı olarak değerlendirilmemelidir. Yeme bozuklukları tedavi edilebilir ruh sağlığı sorunlarıdır; ancak tedavi edilmediğinde fiziksel ve ruhsal açıdan ciddi sonuçlara yol açabilir.

Yeme bozukluğu “diyet” ile nasıl karıştırılır?

Yeme bozukluklarının en yanıltıcı yönlerinden biri, çoğu zaman masum bir diyet gibi başlamasıdır. Sağlıklı beslenme, kilo verme veya formda kalma çabaları toplumda yaygın ve teşvik edilen davranışlar olduğu için patolojik süreçler başlangıçta kolaylıkla gözden kaçabilir.

Sağlıklı bir diyet ile yeme bozukluğu arasındaki temel fark, davranışın içeriğinden çok işlevi ve kişinin bu davranışla kurduğu ilişkidir. Sağlıklı diyette kişi süreci esnek şekilde yönetebilir; sosyal ortamlarda kurallarını gevşetebilir ve bundan yoğun bir rahatsızlık duymaz. Yeme bozukluğunda ise kurallar katılaşır, kilo ve beden algısı yaşamın merkezine yerleşir. Kuralların ihlali yoğun kaygı, suçluluk ve değersizlik hissi yaratabilir.

Bir diğer önemli fark kontrol algısıdır. Sağlıklı diyette kişi süreci yönetirken, yeme bozukluğunda kurallar kişiyi yönetmeye başlar. Kişi çoğu zaman davranışlarının mantıksız olduğunu fark etse bile döngüyü kırmakta zorlanabilir.

Kaç çeşit yeme bozukluğu var?

Anoreksiya nervoza

Anoreksiya nervoza genellikle beslenme kısıtlamasıyla başlar ve zamanla daha katı bir yapıya dönüşebilir. Kişi yaşına ve boyuna göre beklenen kilonun altında olmasına rağmen kilo almaktan ya da şişmanlamaktan yoğun biçimde korkabilir. Beden algısındaki bozulma nedeniyle kendini olduğundan kilolu hissedebilir. Bazı kişilerde kısıtlayıcı örüntü ön plandayken, bazılarında yeme atakları sonrası kusma, aşırı egzersiz veya laksatif/diüretik kullanımı gibi telafi davranışları görülebilir.

Bulimiya nervoza

Bulimiya nervoza, tıkınırcasına yeme atakları sonrasında telafi edici davranışlarla karakterizedir. Kişiler çoğu zaman kontrol kaybı yaşadıkları yeme ataklarından ve telafi davranışlarından utandıkları için belirtilerini gizleyebilir. Tıkınma atağı başlangıçta gerginliği azaltıyor gibi görünse de kısa sürede suçluluk, pişmanlık ve kendinden hoşnutsuzluk duyguları gelişebilir. Bu döngü hem fiziksel hem de ruhsal sorunları artırabilir.

Tıkınırcasına yeme bozukluğu

Tıkınırcasına yeme bozukluğunda kısa süre içinde olağan dışı miktarda yiyecek tüketme ve bu sırada kontrol kaybı hissi ön plandadır. Ataklar çoğunlukla olumsuz duygularla tetiklenir ve geçici bir rahatlama sağlayabilir. Duygusal farkındalıkta ve duygu düzenlemede yaşanan güçlükler bu tabloya eşlik edebilir.

Gece yeme sendromu, duygusal yeme ve ortoreksiya

Gece yeme sendromunda akşam saatlerinde veya uykudan uyandıktan sonra tekrarlayan yeme davranışları görülebilir. Duygusal yeme ise fizyolojik açlık olmadan, olumsuz duygularla baş etmek amacıyla yeme davranışının ortaya çıkmasıdır. Ortoreksiya nervoza ise sağlıklı ve “temiz” beslenmeye yönelik aşırı zihinsel meşguliyetle karakterizedir; kişi yiyeceklerin kalitesi, içeriği ve sağlıklılığı konusunda katı kurallar geliştirebilir.

Yatış kararı ne zaman gerekir?

Yeme bozukluklarında yatış kararı bazen “son çare” gibi algılansa da doğru zamanda verildiğinde hayat kurtarıcı olabilir. Bu karar tek bir kritere dayanmaz; genel tıbbi durum, psikiyatrik riskler ve davranışsal faktörler birlikte değerlendirilir.

Özellikle anoreksiya nervozada ciddi kilo kaybı, vücut kitle indeksinin tehlikeli düzeylere düşmesi, elektrolit dengesizlikleri, kalp ritim bozuklukları, düşük tansiyon veya düşük nabız gibi durumlar acil yatış gerektirebilir. Bulimiya nervozada sık kusmaya bağlı elektrolit bozuklukları ve kalp ritim problemleri de hayati risk oluşturabilir.

Yatış kararı yalnızca fiziksel bulgulara bağlı değildir. İntihar düşünceleri, kendine zarar verme davranışları, ağır depresyon, yemek yemeyi tamamen reddetme, ağızdan beslenememe, aşırı egzersiz ya da gizli kusma davranışlarının kontrol edilememesi de yatış gerekliliğini doğurabilir. Çocuk ve ergenlerde büyüme-gelişme süreci devam ettiği için yatış eşiği daha düşük tutulabilir.

Özetle yatış kararı üç temel soruya dayanır: Hayati risk var mı? Kişi kendini güvende tutabiliyor mu? Ayaktan tedavi yeterli mi? Bu sorulardan herhangi birine olumsuz yanıt veriliyorsa yatış ciddi biçimde değerlendirilmelidir.

Tedavide multidisipliner yaklaşım neden önemlidir?

Yeme bozukluklarının tedavisinde tek bir disipline dayalı yaklaşım çoğu zaman yetersiz kalır. Çünkü bu bozukluklar biyolojik, psikolojik ve davranışsal bileşenleri bir arada barındırır. Bu nedenle psikiyatri, psikoterapi, diyetisyen takibi ve gerekli durumlarda dahiliye desteğini içeren multidisipliner yaklaşım tedavinin temelini oluşturur.

Psikiyatrist, tanı koyar; eşlik eden depresyon, anksiyete veya obsesif düşünceler gibi durumları değerlendirir ve gerekirse ilaç tedavisi düzenler. Psikoterapi sürecinde yeme davranışının arkasındaki düşünce kalıpları, duygusal ihtiyaçlar, kontrol ihtiyacı ve beden algısı sorunları ele alınır.

Diyetisyen ise kişinin ihtiyaçlarına uygun beslenme planını oluşturur, öğün düzenini yeniden yapılandırır ve açlık-tokluk sinyallerinin yeniden tanınmasına yardımcı olur. “Yasaklı yiyecek” algısını kırmak ve yemekle daha esnek bir ilişki kurmak da bu sürecin önemli parçalarıdır.

Yeterli beslenme sağlanmadan yürütülen psikoterapi sınırlı kalabilir; çünkü ciddi malnütrisyon düşünme, odaklanma ve duygu düzenleme kapasitesini olumsuz etkileyebilir. Aynı şekilde psikolojik engeller ele alınmadan verilen beslenme planı da sürdürülebilir olmayabilir. Bu nedenle bedensel ve ruhsal iyileşme birlikte desteklenmelidir.

Moodist Hastanesi’nde yeme bozuklukları tedavisi nasıl yapılır?

Moodist Hastanesi’nde yeme bozukluklarıyla ilgili poliklinik hizmetlerinin yanı sıra yataklı klinikler de aktif olarak hizmet vermektedir. Tedavi sürecinde psikiyatrist ve diyetisyenin yanında klinik psikolog ve dahiliye uzmanı da değerlendirme ve takip süreçlerine aktif olarak katılır.

İlaç tedavilerinin yanı sıra bireysel terapi ve grup terapisi seçenekleriyle iyileşmenin kalıcı hale gelmesi hedeflenir. Multidisipliner ekip çalışmasıyla hem ruhsal hem de fiziksel sağlığın ayrılmaz bir bütün olarak korunması amaçlanır.

Sonuç

Yeme bozuklukları erken dönemde fark edilmesi zor, ilerlediğinde ise ciddi fiziksel ve ruhsal sonuçlara yol açabilen rahatsızlıklardır. Risk faktörlerinin ve belirtilerin doğru tanınması, diyet ile patolojik yeme davranışlarının ayırt edilmesi, gerekli durumlarda yatış kararının geciktirilmemesi ve multidisipliner tedavi planının uygulanması iyileşme sürecinin en kritik adımlarıdır.