Kız Çocuklarında DEHB: Tanı Süreci ve Zorluklar

Yazar: Uzm. Dr. Sebile Aslı EKE

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), modern çocuk psikiyatrisinin en sık karşılaştığı nörogelişimsel durumlardan biri olmasına rağmen, toplumsal algıda hala belirli kalıplara hapsedilmiş durumdadır. Birçok kişi için DEHB denildiğinde akla gelen ilk görüntü, sınıfta yerinde duramayan, sürekli hareket halindeki ve kurallara uymakta zorlanan bir erkek çocuktur. Ancak bu kısıtlı bakış açısı, DEHB’nin çok daha sessiz, içsel ve karmaşık bir şekilde seyrettiği kız çocuklarının yaşadığı gerçekliği gölgelemektedir. Kız çocuklarında DEHB, genellikle dışarıdan fark edilen bir davranış probleminden ziyade, bireyin iç dünyasında verdiği yoğun bir bilişsel ve duygusal mücadele olarak tezahür eder. Bu durum, tanının gecikmesine, çocuğun yaşadığı güçlüklerin “karakter özelliği” olarak yaftalanmasına ve potansiyelinin altında bir yaşam sürmesine neden olabilmektedir.

Kız çocuklarının DEHB tanı süreçlerinde neden daha az görünür olduğu sorusu, hem klinik hem de toplumsal bir analizi zorunlu kılmaktadır. Tarihsel olarak bakıldığında, DEHB üzerine yapılan ilk çalışmaların ve geliştirilen tanı kriterlerinin büyük ölçüde erkek çocuklar üzerinden şekillendiği görülmektedir. Bu durum, tanı rehberlerinin erkeklerde daha sık görülen “dışa dönük” belirtilere odaklanmasına yol açmıştır. Oysa kız çocuklarında dikkat eksikliği ve hiperaktivite, genellikle “içe dönük” bir yapı sergiler. Bir kız çocuğu sınıfta sessizce otururken, zihni onlarca farklı düşünce arasında savruluyor olabilir; ancak bu durum dışarıdan bir “uyum” olarak algılandığı için profesyonel bir yardım arayışına gidilmemektedir.

İstatistiksel veriler, çocukluk çağında erkeklerin kızlara oranla yaklaşık üç kat daha fazla DEHB tanısı aldığını göstermektedir. Ancak bu farkın biyolojik bir gerçeklikten ziyade, bir “tanısal boşluk” olduğu günümüzde daha net anlaşılmaktadır. Kız çocukları, yaşadıkları dikkat ve organizasyon güçlüklerini toplumsal uyum becerileriyle gizleme konusunda oldukça yeteneklidirler. Bu “maskeleme” mekanizması, çocuğun akademik ve sosyal olarak başarılı görünmesini sağlasa da, arka planda ciddi bir zihinsel yorgunluk ve özgüven kaybı biriktirmektedir. Dolayısıyla, kız çocuklarında DEHB’yi anlamak, sadece görünen davranışlara değil, bu davranışların altındaki bilişsel maliyete odaklanmayı gerektirir.

Kız Çocuklarında DEHB’nin Özgün Belirtileri ve Maskeleme Mekanizması

Kız çocuklarında DEHB belirtileri, klasik hiperaktivite tanımının ötesine geçen bir çeşitlilik gösterir. Bu çocuklarda fiziksel hareketlilikten ziyade “sözel hiperaktivite” ön plandadır. Çok konuşma, başkalarının sözünü kesme veya konudan konuya hızlı geçişler yapma, aslında zihindeki aşırı hareketliliğin dışa vurumudur. Ancak bu durum genellikle “sosyal bir kız çocuğu” etiketiyle geçiştirilir. Oysa bu davranışların temelinde, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerdeki zorlanmalar yatmaktadır. Dikkat eksikliği ise kendini “zihinsel dalgınlık” olarak gösterir. Çocuk, öğretmenini dinliyormuş gibi görünse de aslında kendi iç dünyasında, hayallerinde veya o anki bir ayrıntıda kaybolmuş olabilir.

Yürütücü işlevlerdeki bozulma, kız çocuklarının günlük yaşamını en çok etkileyen ancak en az anlaşılan alanlardan biridir. Planlama, organizasyon ve zaman yönetimi gibi becerilerde yaşanan güçlükler, bu çocukların hayatını bir “kaos” haline getirebilir. Bir ödeve başlamak, odasını toplamak veya sabah okula hazırlanmak, DEHB’li bir kız çocuğu için aşılması gereken devasa engellerdir. Bu durum genellikle aileler tarafından “tembellik” veya “sorumsuzluk” olarak yorumlanır. Ancak gerçekte olan, beynin bu süreçleri yöneten bölümlerinin yeterli desteği sağlayamamasıdır. Bu çocuklar, bir işi bitirmek için akranlarından çok daha fazla enerji harcamak zorunda kalırlar.

Maskeleme (masking), kız çocuklarında DEHB’nin en karmaşık ve yıkıcı yönlerinden biridir. Toplumun kız çocuklarından beklediği “uyumlu, düzenli ve sakin” olma beklentisi, bu çocukları gerçek zorluklarını gizlemeye iter. Bir kız çocuğu, dikkat dağınıklığını fark ettirmemek için arkadaşlarını taklit edebilir, ne yapacağını önceden ezberleyebilir veya hata yapmamak için aşırı bir kontrol mekanizması geliştirebilir. Bu “aşırı telafi” (over-compensation) çabası, dışarıdan bakıldığında başarılı bir profil çizse de, çocuğun iç dünyasında kronik bir stres ve tükenmişlik yaratır. Maskeleme, tanının konulmasını zorlaştıran en büyük engeldir; çünkü çocuk “sorunsuz” göründüğü sürece kimse yardım etme ihtiyacı duymaz. Ancak bu durum, ergenlik döneminde ders yükünün artması ve sosyal ilişkilerin karmaşıklaşmasıyla birlikte genellikle bir “kırılma noktasına” ulaşır.

Ebeveynler İçin Yol Haritası: Evde DEHB Yönetimi

Kız çocuklarında DEHB tanısı konulduktan sonra, ailenin yaklaşımı çocuğun iyileşme sürecindeki en belirleyici faktördür. Ev ortamı, çocuğun kendini güvende hissettiği ve maskeleme yapma ihtiyacı duymadığı bir sığınak olmalıdır. Ebeveynlerin, çocuğun davranışlarını bir “karakter kusuru” olarak değil, nörobiyolojik bir sürecin yansıması olarak görmeleri, aradaki bağın güçlenmesini sağlar. Bu süreçte sabır, empati ve yapılandırılmış bir rutin, en güçlü araçlarınızdır.

Evdeki düzeni sağlamak için görsel hatırlatıcılar, renkli kodlamalar ve adım adım yönergeler kullanmak, çocuğun yürütücü işlevlerindeki eksikliği telafi etmesine yardımcı olur. Örneğin, sabah hazırlanma sürecini küçük parçalara bölmek ve her adım tamamlandığında olumlu geri bildirim vermek, çocuğun özgüvenini artırır. Ayrıca, DEHB’li kız çocuklarının duygusal hassasiyetleri yüksek olduğu için, eleştiri yerine “çözüm odaklı” bir dil kullanmak hayati önem taşır. “Neden odanı toplamadın?” yerine “Odanı toplaman için sana nasıl yardımcı olabilirim?” yaklaşımı, çocuğun savunma mekanizmalarını indirmesini sağlar.

Okul Ortamında DEHB: Öğretmenler ve Eğitimciler İçin Öneriler

Okul, DEHB’li kız çocukları için hem en büyük zorlukların yaşandığı hem de en büyük potansiyelin saklı olduğu yerdir. Sınıf ortamındaki uyaranların fazlalığı, bu çocukların dikkatini sürdürmesini imkansız hale getirebilir. Öğretmenlerin, “sessizce oturan ama derse katılmayan” kız çocuklarını fark etmeleri, erken tanı için kritik bir adımdır. Bu çocukların akademik başarısı, sadece zekalarıyla değil, onlara sunulan öğrenme ortamının esnekliğiyle de doğrudan ilişkilidir.

Eğitimciler için en etkili stratejilerden biri, ders anlatımını görsel ve işitsel materyallerle zenginleştirmektir. DEHB’li bir kız çocuğu, sadece dinleyerek öğrenmekte zorlanabilir; ancak sürece dahil edildiğinde, bir proje liderliği verildiğinde veya yaratıcılığını kullanabileceği alanlar açıldığında şaşırtıcı bir performans sergileyebilir. Ayrıca, sınavlar ve ödevler konusunda sağlanan küçük esneklikler (ek süre, sessiz bir ortamda sınav olma, ödevlerin parçalara bölünmesi), çocuğun üzerindeki baskıyı azaltarak gerçek bilgisini ortaya koymasına olanak tanır. Unutulmamalıdır ki, DEHB’li bir çocuk için okul sadece bilgi öğrenilen bir yer değil, aynı zamanda sosyal kabulün ve özsaygının inşa edildiği bir platformdur.

Ergenlik Dönemi: Değişen Hormonlar ve Artan Zorluklar

Ergenlik, her çocuk için fırtınalı bir dönem olsa da, DEHB’li kız çocukları için bu süreç çok daha karmaşık bir hal alır. Hormonal değişimler, özellikle östrojen seviyelerindeki dalgalanmalar, DEHB semptomlarının şiddetini doğrudan etkileyebilir. Birçok kız çocuğu, çocukluk döneminde maskelemeyi başardığı belirtilerin, ergenlikte kontrolünden çıktığını fark eder. Bu dönemde sadece akademik yük artmaz, aynı zamanda sosyal ilişkiler de çok daha katmanlı ve “satır arası okuma” gerektiren bir yapıya bürünür. DEHB’li bir genç kız için bu sosyal labirentte yolunu bulmak, ciddi bir kaygı kaynağıdır.

Dürtüsellik, ergenlik döneminde farklı ve bazen riskli formlarda kendini gösterebilir. Düşünmeden verilen kararlar, ani öfke patlamaları veya sosyal onay alma arzusuyla girilen riskli arkadaşlık grupları, bu dönemin tipik zorlukları arasındadır. Ayrıca, DEHB’li genç kızlarda “duygusal düzensizlik” (emotional dysregulation) çok daha belirgindir. Küçük bir reddedilme veya başarısızlık, günlerce süren bir çöküntüye neden olabilir. Bu noktada, ailenin ve uzmanların desteği, gencin bu süreci kalıcı bir ruhsal hasar almadan atlatması için kritiktir. Ergenlik, aynı zamanda tanının en sık konulduğu dönemdir; çünkü artık maskeleme mekanizmaları sistemin taleplerini karşılamaya yetmemektedir.

Yetişkinliğe Geçiş: Potansiyeli Gerçeğe Dönüştürmek

Tanı konulmuş ve doğru destekle büyümüş bir DEHB’li kız çocuğu için yetişkinlik, aslında büyük bir fırsatlar dönemidir. DEHB’li bireylerin sahip olduğu “hiper-odaklanma” (hyperfocus) yeteneği, ilgi duydukları alanlarda olağanüstü başarılar elde etmelerini sağlayabilir. Yaratıcı düşünme, kriz anlarında hızlı çözüm üretme ve empati kurma becerileri, iş hayatında ve sosyal yaşamda onları öne çıkaran özellikler haline gelebilir. Ancak bu potansiyelin açığa çıkması, bireyin kendi nöroçeşitliliğini kabul etmesi ve buna uygun bir yaşam tarzı inşa etmesiyle mümkündür.

Üniversite hayatı ve kariyer başlangıcı, DEHB’li genç kadınlar için yeni bir özgürlük ve sorumluluk dengesi demektir. Kendi rutinlerini oluşturmak, finansal yönetim ve iş disiplini gibi alanlarda zorlanabilirler. Ancak Moodist gibi uzman kuruluşlardan alınan rehberlik, bu geçiş sürecini kolaylaştırır. Yetişkinlikte DEHB yönetimi, sadece ilaç kullanımı değil, aynı zamanda yaşam koçluğu, terapi ve uygun çalışma ortamlarının seçilmesini de kapsar. Unutulmamalıdır ki, DEHB bir engel değil, doğru yönetildiğinde bir güç kaynağına dönüşebilecek farklı bir işletim sistemidir.

Beslenme ve Yaşam Tarzı: Bütüncül Bir Destek Sistemi

DEHB yönetiminde tıbbi ve psikolojik desteğin yanı sıra, yaşam tarzı değişiklikleri de semptomların kontrol altına alınmasında önemli bir rol oynar. Özellikle kız çocuklarında, vücudun biyolojik ritmiyle uyumlu bir yaşam sürmek, zihinsel berraklığı ve duygusal dengeyi destekler. Beslenme, bu sürecin en temel taşlarından biridir. Beyin fonksiyonlarını destekleyen Omega-3 yağ asitleri, protein ağırlıklı bir kahvaltı ve kan şekerini dengede tutan kompleks karbonhidratlar, odaklanma süresini uzatabilir. Katkı maddeli gıdalardan ve aşırı şeker tüketiminden kaçınmak, hiperaktivite ve dürtüsellik ataklarının şiddetini azaltmaya yardımcı olur.

Fiziksel aktivite, DEHB’li bir beyin için doğal bir ilaç gibidir. Egzersiz sırasında salgılanan dopamin ve norepinefrin, dikkat ve odaklanma becerilerini doğrudan artırır. Kız çocukları için takım sporları veya bireysel aktiviteler (yüzme, dans, yoga gibi), sadece fiziksel sağlık değil, aynı zamanda disiplin ve sosyal beceri kazanımı açısından da değerlidir. Ayrıca, uyku düzeni DEHB yönetiminin en çok ihmal edilen ancak en kritik parçasıdır. Yetersiz uyku, dikkat eksikliği belirtilerini katlayarak artırır. Bu nedenle, teknolojik cihazlardan arındırılmış, sakin bir uyku öncesi rutini oluşturmak, çocuğun ertesi güne zihinsel olarak hazır başlamasını sağlar.

Akademik Başarı Bir Yanılsama Olabilir mi?

Birçok aile, çocuklarının ders notları iyi olduğu sürece DEHB ihtimalini tamamen dışlar. Ancak kız çocuklarında akademik başarı, çoğu zaman DEHB’nin yokluğunu değil, çocuğun bu durumu kompanse etmek için harcadığı olağanüstü çabayı gösterir. Özellikle zihinsel kapasitesi yüksek olan kız çocukları, dikkat eksikliğini saatlerce süren yoğun çalışmalarla, mükemmeliyetçi bir tutumla veya ebeveyn desteğiyle gizleyebilirler. Bu durum, “başarılı ama çok kaygılı” bir çocuk profili ortaya çıkarır. Ancak bu sürdürülebilir bir durum değildir. Ortaokul veya lise yıllarında, akademik beklentilerin ve organizasyon ihtiyacının artmasıyla birlikte, bu gizli mücadele artık taşınamaz hale gelir. Bir zamanlar “başarılı” olarak görülen çocuk, aniden derslerinde düşüş yaşamaya, okula gitmek istememeye veya yoğun bir sınav kaygısı geliştirmeye başlayabilir.

Sosyal ilişkiler, DEHB’li kız çocukları için bir başka karmaşık arenadır. Kız çocukları arasındaki arkadaşlık dinamikleri genellikle sözel iletişim, empati ve ince sosyal ipuçlarını anlama üzerine kuruludur. DEHB’li bir kız çocuğu, konuşma sırasını beklemekte zorlandığında, karşısındakinin anlattığı bir detayı kaçırdığında veya dürtüsel bir tepki verdiğinde akranları tarafından “bencil” veya “tuhaf” olarak etiketlenebilir. Bu durum, sosyal dışlanmaya ve derin bir yalnızlık hissine yol açar. Birçok kız çocuğu, bu dışlanmadan kaçınmak için sosyal ortamlarda kendini tamamen geri çeker veya aşırı uyumlu davranarak kendi kimliğinden ödün verir. Bu süreç, bireyin özsaygısını zedeleyen ve ileride gelişebilecek ruhsal sorunların temelini atan bir faktördür.

Tanı konulmamış ve tedavi edilmemiş DEHB, sadece akademik bir sorun değil, bir halk sağlığı meselesidir. Araştırmalar, DEHB tanısı almamış kız çocuklarının ergenlik ve yetişkinlik döneminde depresyon, anksiyete ve yeme bozuklukları gibi ikincil ruhsal sorunlara çok daha yatkın olduğunu göstermektedir. Çocuk, yaşadığı zorlukların nörobiyolojik bir temeli olduğunu bilmediği için, bu başarısızlıkları kendi kişiliğine atfeder. “Ben yetersizim”, “Ben aptalım” veya “Ben hiçbir şeyi beceremiyorum” gibi içselleştirilmiş inançlar, bireyin tüm hayatını gölgeleyen birer prangaya dönüşür. Bu nedenle, kız çocuklarında DEHB’yi erken fark etmek, sadece ders notlarını düzeltmek değil, bir çocuğun gelecekteki ruh sağlığını korumak anlamına gelir.

Profesyonel Destek ve Moodist’in Kişiye Özel Yaklaşımı

Kız çocuklarında DEHB’nin yönetimi, sadece semptomları baskılamayı değil, çocuğun özgün potansiyelini açığa çıkarmayı hedefleyen bütüncül bir yaklaşımı gerektirir. Bu noktada, doğru tanı ve kişiye özel bir tedavi planı hayati önem taşır. DEHB, her çocukta farklı bir kombinasyonla ortaya çıkar; bu nedenle standart, “herkese uyan” çözümler yerine, çocuğun bilişsel profilini, duygusal ihtiyaçlarını ve aile dinamiklerini merkeze alan bir strateji izlenmelidir. Erken müdahale, çocuğun yaşadığı güçlükleri bir “yetersizlik” olarak değil, yönetilmesi gereken bir “farklılık” olarak görmesini sağlar.

Moodist Hastanesi, çocuk ve ergen psikiyatrisi alanındaki derin uzmanlığıyla, kız çocuklarında DEHB’nin bu karmaşık ve çoğu zaman “görünmez” olan doğasını anlama konusunda öncü bir rol üstlenmektedir. Hastanemizin yaklaşımı, sadece tanı koymakla sınırlı kalmayıp, çocuğun hayatının her alanına dokunan kapsamlı bir destek mekanizması sunar. Moodist’in sunduğu kişiye özel yaklaşımın temel taşları şunlardır:

• Multidisipliner Değerlendirme: Çocuk psikiyatristleri, psikologlar ve eğitim uzmanlarından oluşan ekibimiz, çocuğu sadece akademik başarısıyla değil, sosyal ve duygusal gelişimiyle bir bütün olarak değerlendirir.
• Bireyselleştirilmiş Terapi Modelleri: Çocuğun güçlü yönlerini temel alan, yürütücü işlevlerini geliştirmeye yönelik bilişsel-davranışçı yaklaşımlar ve sosyal beceri eğitimleri uygulanır.
• Aile ve Okul İş Birliği: DEHB yönetiminin sadece klinik ortamda değil, çocuğun yaşadığı her yerde devam etmesi gerektiğine inanıyoruz. Bu nedenle ailelere yönelik psiko-eğitimler ve okul süreçlerine dair rehberlik hizmetleri sunuyoruz.
• Duygusal Regülasyon Desteği: Kız çocuklarında sık görülen hassasiyet ve reddedilme korkusu gibi duygusal zorluklarla başa çıkabilmeleri için özgün stratejiler geliştiriyoruz.

Sonuç olarak, kız çocuklarında DEHB, sessizce taşınan bir yük olmaktan çıkarılmalıdır. Doğru destekle bu çocuklar, yaratıcılıklarını, empati yeteneklerini ve yüksek enerjilerini hayatlarının her alanında birer avantaja dönüştürebilirler. Moodist Hastanesi olarak amacımız, her bir kız çocuğunun kendi potansiyelini gerçekleştirmesine engel olan bariyerleri kaldırmak ve onlara daha sağlıklı, mutlu ve başarılı bir gelecek inşa etmeleri için gereken profesyonel desteği sağlamaktır.

Önceki Yazı

Vajinismus Nedir? Tedavi Yöntemleri ve Çözüm Önerileri

Read More

Sonraki Yazı

Çocuklarda Pasif İçicilik Riskleri ve Korunma Yolları

Read More