Alkol Bağımlılığında İlaç Tedavisi: Hangi Durumlarda Kullanılır?

Alkol tüketimi, dünya genelinde önemli bir halk sağlığı sorunu olarak kabul edilmektedir. Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi dikkatle incelenmesi gereken bir konudur.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 2019 yılında yaklaşık 2.6 milyon ölüm doğrudan alkol tüketimine bağlanmıştır. Bu sayı, tüm ölümlerin yaklaşık %4.7’sine karşılık gelmektedir. Başka bir ifadeyle, her 20 ölümden yaklaşık biri alkolle ilişkilidir. Bu veriler, alkolün sanılandan çok daha ciddi bir ölüm nedeni olduğunu göstermektedir.

Alkol kullanımı; kardiyovasküler hastalıklar, kanser, karaciğer sirozu dahil olmak üzere 200’den fazla hastalık ve sağlık problemine neden olmaktadır. Ayrıca alkol kullanım bozukluğu; madde kullanım bozuklukları, depresyon, kaygı bozuklukları, bipolar bozukluk ve diğer psikiyatrik hastalıklarla sıklıkla birlikte görülmektedir. Trafik kazaları, yaralanmalar, ekonomik sorunlar, ilişki problemleri ve iş hayatının bozulması alkol kullanımına bağlı ortaya çıkan sorunlardandır 

Alkol Bağımlılığı Nedir?

Alkol bağımlılığı, klinik olarak anlamlı düzeyde işlevsellik kaybına, sıkıntıya veya diğer olumsuz sonuçlara rağmen alkol kullanımını durdurma ya da kontrol etme becerisinde bozulma ile karakterizedir. Alkol bağımlılığı, yalnızca bireyin iradesine bağlı bir durum değil; biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları olan kronik bir hastalıktır.

Alkol bağımlılığı, kişinin alkol tüketimini kontrol edememesi, zararlarını bilmesine rağmen kullanmaya devam etmesi ve zamanla daha fazla miktarda alkole ihtiyaç duyması ile karakterizedir. Etil alkol, mide bağırsak mukozasından kana doğrudan karışır. Bedenin tüm hücrelerini etkilemekle birlikte en çok etkilediği yer beyin hücreleridir. Bu sebeple de öncelikle davranışları etkiler. Alkol, merkezi sinir sisteminde çok yönlü etkiler oluşturarak nörotransmitter sistemlerini etkiler. Kronik kullanımda ise nöroadaptasyon süreçlerini tetikleyerek bağımlılığa neden olur.

Öğrenme ve hafıza süreçlerini etkileyen beyin reseptörlerini baskılayarak bilişsel bozulma ve hafıza bozukluklarına neden olur. Beyindeki ödül ve motivasyon sistemleri üzerinde güçlü etkiler oluşturur. Ödül sistemi üzerindeki etkileriyle dolaylı yoldan dopamin salınımını artırarak haz duygusu oluşturur. Alkol alındığında hızla yükselen dopamin düzeyleri tekrar tekrar alkol tüketilmesine yol açan pekiştirme duygusu oluşturur. Ancak sürekli dopamin salınması reseptörlerde duyarsızlaşmaya yol açarak tolerans gelişmesine yani daha önce tükettiğinden daha fazla miktarda alkol tüketimine, alkol kullanma isteğinde artışa, günlük hayattan keyif alamamaya neden olur. Bu durum da bireyi yeniden alkol kullanmaya iter.

Alkolün anksiyete, dürtü kontrolü, duygudurumu düzenleyen sistemlerden biri olan serotonin sistemi üzerine önemli etkileri olur. Akut kullanımda serotonin düzeylerini artırmasına rağmen, kronik kullanımda serotonin üretiminde azalma ve depresyon gibi alkol kullanımına sıklıkla eşlik eden psikiyatrik hastalıklarla ilişkilendirilir.

Bağımlılık tanısının önemli bir bileşeni alkol yoksunluğudur. Uzun süreli ve yoğun alkol kullanımının aniden kesilmesi veya miktarının önemli oranda azaltılması sonucu ortaya çıkan fizyolojik ve psikolojik belirtilerle karakterize bir durumdur. Alkolün kesilmesi sonrası saatler içinde çarpıntı, terleme, titreme, tansiyon yüksekliği, baş ağrısı, uykusuzluk, huzursuzluk, bulantı, kusma, anksiyete, halüsinasyon ve illüzyon, epilepsi nöbetleri gibi belirtiler görülebilir. Belirtilerin şiddetine göre hafif, orta, ağır alkol yoksunluğu olarak sınıflandırılır. En şiddetli formu Deliryum Tremens adı verilen ve tedavi edilmediğinde %20’lere varan oranda ölüm riski taşıyan durumdur.

Alkol Bağımlılığında İlaç Tedavisi Yaklaşımları

Alkol bağımlılığının biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları bulunmaktadır. Bu nedenle tedavi yaklaşımı da çok yönlü olmalı ve yalnızca alkolün bırakılmasına değil, aynı zamanda kalıcı iyilik halinin sağlanması ve nükslerin önlenmesine odaklanmalıdır.

Alkol bağımlılığının tedavisinde en etkili yaklaşım, ilaç tedavisi ile psikoterapi yöntemlerinin birlikte kullanılmasıdır. Tek başına uygulanan tedavi yöntemleri yeterli olmayabilir. Psikoterapi, bireyin alkol kullanımına yol açan düşünce ve davranış kalıplarını değiştirmeyi hedeflerken; ilaç tedavisi ise biyolojik düzeyde alkol isteğini azaltmayı, yoksunluk belirtilerini kontrol altına almayı ve nüks riskini azaltmayı amaçlar.

Motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı terapi, destekleyici psikoterapi ve grup terapileri tedavi sürecinde sık kullanılan yöntemlerdir. Bu yaklaşımlar; bireyin tetikleyicileri tanımasına, baş etme becerilerini geliştirmesine ve ayıklık sürecini sürdürebilmesine yardımcı olur. Ancak özellikle orta ve ağır düzeyde bağımlılık söz konusu olduğunda, ilaç tedavisinin eklenmesi tedavi başarısını anlamlı şekilde artırmaktadır.

Alkol Bağımlılığında İlaç Tedavisi Ne Zaman Gerekir?

Tedaviye başlamadan önce hastayla tedavi hedefinin belirlenmesi oldukça önemlidir. Alkol bağımlılığı tedavisi mutlaka bir uzman hekim tarafından düzenlenmelidir. Tedaviye başlamadan önce hastanın genel sağlık durumu ayrıntılı şekilde incelenmeli, fizik muayene yapılmalı ve gerekli laboratuvar tetkikleri tamamlanmalıdır. Özellikle karaciğer fonksiyon testleri, kan değerleri ve eşlik eden hastalıklar tedavi planını doğrudan etkileyebilir.

Alkol bağımlılığı tedavisinin ilk adımı arındırmadır (detoksifikasyon). Hastanın öyküsünde bırakma denemeleri ve eşlik eden yoksunluk belirtileri varsa alkol yoksunluğunun daha etkili biçimde yapılması gerekmektedir. Alkol yoksunluk belirtileri yaşayan bireylerin tedavisi mutlaka tıbbi gözetim altında yapılmalıdır.  Evde kontrolsüz şekilde alkol bırakma girişimleri ciddi komplikasyonlara yol açabilir.  İyi bir detoksifikasyon tedavisi ile yoksunluk belirtilerini etkili bir şekilde kontrol etmek, nöbet ve deliryumu önlemek, tedavinin sürdürümünü sağlamak ve yeniden alkol kullanımına başlamayı engellemek mümkündür. Deliryum tremens yaşayan bir hastanın tedavisinin hastanede yatarak, sık ve yakın takiple yapılması zorunludur. Daha önceki alkol bırakma dönemlerinde deliryum tremens ve nöbet öyküsü olan hastaların alkol kesilmesinde benzer sorunları yaşama riski yüksektir. Bu nedenle tedavi planının bu riskleri göz önüne alarak yapılması gerekir.

Alkol bırakıldıktan sonra tekrar başlamanın önlenmesi için uzun süreli alkol bağımlılığı tedavisi planlanır. Yoksunluk tedavisinin tamamlanmasının ardından hedef, ayıklık halinin sürdürülmesi ve nükslerin önlenmesidir. Bu aşamada ilaç tedavisi önemli bir rol oynar.

Alkol bağımlılığına eşlik eden bir ruhsal hastalık varsa her iki hastalığın tedavisinin eş zamanlı yapılması gerekir. Etkili bir tedavi ile hastanın ruhsal iyilik sağlanması, tedavi ile ilgili isteğinin artması ve bazı bedensel belirtilerin düzelmesi mümkündür.

Alkol kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan bellek kusurları, hipertansiyon, nörolojik hastalıklar ve  kalp hastalıkları gibi durumların varlığında dikkatli bir değerlendirme ve bu hastalıkların da tedavisi gerekmektedir.

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi her hasta için gerekli olmayabilir; ancak aşağıdaki durumlarda güçlü şekilde önerilmektedir:

• • Tekrarlayan bırakma başlama girişimleri

• • Alkole dönme riski yüksek olan hastalar

• • Orta-ağır düzeyde bağımlılık

• • Yoğun ve kontrol edilmesi zor alkol isteği (craving)

• • Alkol bırakıldığında ortaya çıkan yoksunluk belirtileri

• • Daha önce yaşanmış nüks (depreşme) öyküsü

 Bu durumlar, bağımlılığın biyolojik bileşeninin belirgin olduğunu ve yalnızca psikoterapi desteğiyle yeterli sonuç alınamayabileceğini düşündürür.

 Depreşmenin önlenmesinde kullanılabilecek ilaçlar bulunmaktadır: bunlar disülfiram, naltrekson, akamprosat, nalmefendir. Bu ilaçlar; alkolün etkilerini değiştirebilir, alkol isteğini azaltabilir ya da alkol kullanımını caydırıcı hale getirebilir.

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi, özellikle tekrarlayan bırakma denemeleri ve yoğun craving durumlarında daha güçlü şekilde önerilir.

Disülfiram

Disülfiram, karaciğerde alkolün parçalanmasını sağlayan bir enzimi bloke ederek çalışır. Şiddetli içme isteği geldiğinde hasta alkol tüketemeyeceğini, eğer içerse zehirlenme belirtileri yaşayacağını bilir. Disülfiram kullanırken alkol alındığında yüzde kızarma, sıcaklık hissi, tansiyon yüksekliği, mide bulantısı, çarpıntı ve baş dönmesi gibi rahatsız edici belirtiler ortaya çıkar. Bu durum, birey için caydırıcı bir etki yaratır. Ancak bu ilacın etkili olabilmesi için kişinin alkol almama konusunda motive olması gerekir.  Alkolle birlikte ortaya çıkabilecek ciddi yan etkileri nedeniyle hastadan isteği ve onayı dışında kullanılması gereken bir tedavidir.

Naltrekson

Naltrekson, opioid antagonisti bir ilaçtır. Alkolün beyinde oluşturduğu ödül etkisini azaltır. Bu sayede alkol alımından alınan haz azalır ve kişinin alkol tüketme isteği düşer. Alkolü bırakanlarda yeniden alkol tüketimine başlamayı önlemede etkilidir. Özellikle yoğun istek yaşayan bireylerde etkili olduğu gösterilmiştir. İçilen gün sayısını, alınan alkol miktarını, yinelemeleri azaltmaktadır. Tedaviye uyumlu olma ve ilacın düzenli kulllanımı tedavinin gidişini olumlu etkiler.  Opioid içeren ilaçlarla kullanılmamalıdır.

Akamprosat

Akamprosat, alkol kullanımının bırakılmasından sonra içme isteğini, alkol arama davranışını azaltan ve alkolden uzak kalma süresini uzatan bir ilaçtır. Özellikle uzun süreli ayıklığın sürdürülmesinde etkili bir seçenektir. Hekim değerlendirmesi sonrasında uygun doz belirlenerek uzun süreli kullanım önerilmektedir.

Nalmefen

Opioid reseptör antagonistidir. Alkol tüketimini azaltmayı hedefleyen bir yaklaşımla kullanılabilir. Tüketilen alkol miktarını, ağır içmeyi, karaciğer fonksiyon testlerini azalttığı gösterilmiştir. Özellikle alkolü tamamen bırakmakta zorlanan bireylerde tercih edilebilir. Tablet ya da uzun etkili formları ile tedavi seçenekleri bulunmaktadır.

Yoksunluk Tedavisinde Kullanılan İlaçlar

Yoksunluk belirtilerinin kontrol altına alınmasında en sık kullanılan ilaç grubu benzodiazepinlerdir. Ancak bu ilaçlar yalnızca kısa süreli, hekim kontrolünde ve yoksunluk dönemlerinde kullanılmalıdır. Hastanın değerlendirilmesi ve tıbbi durumuna göre uygun benzodiazepin grubu ilaçlar seçilmektedir. 

Alkol bağımlılığında yoksunluk tedavisinde kullanılan ilaçlar, ciddi yoksunluk komplikasyonlarını önlemede kritik rol oynar.

Antidepresan İlaçlar

Alkol bağımlılığına sıklıkla eşlik eden depresyon ve kaygı bozukluklarının tedavisi için kullanılmaktadır. Aynı zamanda alkol tüketimini ve içilen gün sayısını azaltma, alkol kullanımıyla ilgili kişinin kontrolünü destekleme anlamında tedavide kullanılabilir. 

Alkol bağımlılığında antidepresanlar, eşlik eden depresyon ve kaygıyı azaltarak dolaylı olarak alkol kullanımını da azaltabilir.

İlaç Tedavisi Herkes İçin Uygun mu?

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi her hasta için uygun olmayabilir. Tedavi planı oluşturulurken bireysel farklılıklar mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır. Özellikle eşlik eden şu durumlarda dikkatli olunmasında fayda vardır.

Karaciğer hastalıkları

Böbrek hastalıkları

Gebelik

Eşlik eden psikiyatrik hastalıklar

Kullanılan diğer ilaçlar

 Bu nedenle ilaç tedavisi bireyselleştirilmiş olmalı ve uzman hekim tarafından düzenlenmelidir. Kendi kendine ilaç kullanımı hem etkisiz olabilir hem de ciddi sağlık riskleri doğurabilir. 

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi, karaciğer ve böbrek hastalıkları gibi durumlarda dikkatli bireysel değerlendirme gerektirir.

Yan Etkiler

Alkol bağımlılığı tedavisinde kullanılan ilaçların bazı yan etkileri olabilir. Bunlar genellikle tedavinin başlangıç aşamasında görülüp zamanla azalan, hafif ve yönetilebilir düzeydedir. Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi yan etkilerine dikkat etmek gerekir.

En sık görülen yan etkiler:

Mide bulantısı

Baş dönmesi

Yorgunluk

Hafif baş ağrısı

sayılabilir. Daha nadir durumlarda karaciğer enzimlerinde yükselme gibi daha ciddi etkiler görülebilir. Bu nedenle tedavi sürecinde düzenli doktor kontrolleri önerilmektedir. 

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi genellikle iyi tolere edilir ancak düzenli takip yan etkilerin erken fark edilmesini sağlar.

Tedavi Süreci

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi, erken dönemde başlandığında nüks riskini azaltarak uzun vadeli iyileşmeyi destekler.

Alkolün tamamen bırakılmasının yararı alkolün azaltılmasından daha yüksektir. Hastanın hedefleri doğrultusunda bireyselleştirilmiş bir planlama yapılması oldukça önemlidir.  Alkol bırakıldıktan sonraki ilk günler nüks için oldukça riskli bir dönemdir. Bu yüzden arındırma tedavisinin hemen ardından ilaç tedavisi başlanması önerilmektedir. Tedavi süresine alkol bağımlılığının şiddeti, tedavi yanıtı, geçmişteki bırakma girişimleri, eşlik eden hastalıklar ve yan etkilere göre karar verilir.

Araştırmalar, kombine tedavi yaklaşımının yani ilaç tedavisi ile psikoterapinin; tek başına uygulanan yöntemlere göre daha etkili olduğunu göstermektedir. Ancak tedavi sürecinin uzun vadeli olduğu ve sabır gerektirdiği unutulmamalıdır. Nüksler, tedavi sürecinin bir parçası olabilir ve bu durum başarısızlık olarak değerlendirilmemelidir.

Alkol Bağımlılığında İlaç Tedavisi konusunda Moodist’ in Bakış Açısı

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisi, biyopsikososyal yaklaşımın önemli bir parçası olarak kişiye özel planlanmalıdır.

Alkol bağımlılığı, güncel bilimsel veriler doğrultusunda biyopsikososyal bir hastalık olarak ele alınmalı ve tedavisi bireyselleştirilmiş bir yaklaşımla planlanmalıdır. Alkol bağımlılığı tanısı alan bireylerde tedavi; kapsamlı psikiyatrik değerlendirme, gerekli laboratuvar incelemeleri ve eşlik eden tıbbi durumların değerlendirilmesi ile başlatılmaktadır. Tedavi sürecinde, uluslararası tedavi kılavuzları doğrultusunda ilaç tedavisi ve psikoterapi yöntemleri birlikte uygulanmakta; etkinliği kanıtlanmış ilaç tedavileri hasta özelliklerine göre dikkatle seçilmektedir. İlaç tedavisi, bu süreçte önemli bir destek sağlar; özellikle yoksunluk belirtilerinin yönetilmesi, alkol isteğinin azaltılması ve nükslerin önlenmesinde etkili rol oynar. Ancak en etkili sonuçlar, ilaç tedavisinin psikoterapi ile birlikte uygulanmasıyla elde edilmektedir

Yaklaşımımızın temel hedefi yalnızca alkol kullanımının kesilmesi değil; aynı zamanda nükslerin önlenmesi, işlevselliğin artırılması, uzun vadeli iyilik halinin sağlanması ve yaşam kalitesinin artırılmasıdır. Bu doğrultuda tedavi süreci; düzenli takip, ilaç kullanımı, psikoterapi ve gerekirse aile katılımını da içeren bütüncül bir model çerçevesinde sürdürülmektedir. Bilimsel kanıtlar, kombine tedavi yaklaşımlarının tek başına uygulanan yöntemlere kıyasla daha etkili olduğunu göstermekte olup, tedavi planlamamızda bu çok yönlü yaklaşım esas alınmaktadır.

Alkol bağımlılığı ilaç tedavisi hakkında sıkça sorulan sorular

Alkol bağımlılığın belirtileri nelerdir?

Alkol bağımlılığının yaygın belirtileri arasında sık ve kontrolsüz alkol tüketimi, bırakmaya çalışınca başarısız olma, alkole karşı tolerans gelişmesi, içmeyince huzursuzluk veya titreme yaşama, günlük yaşamın ve ilişkilerin olumsuz etkilenmesi bulunur. Ayrıca kişi zamanla alkolü öncelik haline getirebilir.

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisinde hangi uzmanlara başvurmalı?

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisinde öncelikle psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır. Ayrıca süreçte Psikoloji alanında çalışan psikologlar, bağımlılık danışmanları ve gerektiğinde sosyal hizmet uzmanları da destek sağlar. Fiziksel sağlık sorunları için dahiliye doktorları da sürece dahil olabilir.

Alkol bağımlılığı tedavisinde motivasyonel görüşme nedir?

Alkol bağımlılığı tedavisinde motivasyonel görüşme, kişinin alkolü bırakma veya azaltma konusunda kendi isteğini ve motivasyonunu güçlendirmeyi amaçlayan bir danışmanlık yöntemidir. Yargılayıcı olmayan bir iletişimle kişinin kararsızlıklarını anlamasına yardımcı olunur ve değişim için içsel motivasyon geliştirmesi desteklenir. Bu yöntem özellikle tedaviye direnç yaşayan kişilerde sık kullanılır.

Alkol bağımlılığı tedavisinde grup terapisi nasıl işler?

Alkol bağımlılığı tedavisinde grup terapisi, benzer sorunlar yaşayan kişilerin bir terapist eşliğinde düzenli olarak bir araya gelmesiyle yürütülür. Katılımcılar deneyimlerini paylaşır, birbirlerine destek olur ve alkol kullanımını tetikleyen durumlarla baş etme yöntemlerini öğrenir. Grup ortamı kişinin yalnız olmadığını hissetmesini sağlar ve motivasyonu artırabilir.

Alkol bağımlılığı tedavisinde tedavi süreci ne kadar sürer?

Alkol bağımlılığında ilaç tedavisinin süresi kişiden kişiye değişir. Tedavi; bağımlılığın düzeyi, kişinin fiziksel ve psikolojik durumu, sosyal destek ve tedaviye uyuma göre farklılık gösterir. Detoks süreci genellikle birkaç gün ile birkaç hafta sürebilirken, psikoterapi ve rehabilitasyon desteği aylar hatta yıllar boyunca devam edebilir. Uzun vadeli takip ve destek, kalıcı iyileşme açısından önemlidir. 

Alkol bağımlılığı tedavisi nasıl uygulanır?

Alkol bağımlılığı tedavisi uzun soluklu bir yolculuktur ve bu süreçte kişinin yalnız olmadığını hissetmesi büyük önem taşır. AMATEM olarak, danışanlarımızla birlikte güvene dayalı bir iyileşme süreci yürütmeyi hedefliyoruz. Uyguladığımız üç basamaklı tedavi modeli, bireyin hem fiziksel hem de psikolojik olarak yeniden güçlenmesini amaçlamaktadır. İlk basamakta kişinin bağımlılık yapan maddelerden arınması sağlanırken, aynı zamanda oluşan fiziksel, ruhsal ve sosyal hasarlar değerlendirilir. İkinci basamakta temiz kalmayı öğrenme süreci başlar; kişinin tetikleyicilerini tanıması, baş etme becerileri geliştirmesi ve yeniden madde kullanımını önleyecek farkındalık kazanması desteklenir. Üçüncü basamakta ise yaşamın yeniden yapılandırılması hedeflenir. Aile ilişkileri, sosyal yaşam, iş ve günlük alışkanlıklar yeniden düzenlenerek kişinin sağlıklı bir yaşam kurması desteklenir. Her bireyin iyileşme süreci farklıdır ve bu yolculukta birlikte ilerlemek en güçlü adımdır.

Alkol tedavisinde yatış uygulanır mı?

Alkol bağımlılığı tedavisinde genel olarak -alkol bağımlılığında ilaç tedavisinde-  yataklı psikiyatri hizmeti uygulaması sürece dahil edilebilir.

Bu hizmet genellikle şu başlıkları birlikte içerir:

• • Tıbbi yoksunluk takibi (detoks)

• • Psikiyatrik değerlendirme

• • İlaç düzenlenmesi

• • Bireysel görüşmeler

• • Grup terapileri

• • Uyku, anksiyete, depresyon gibi eşlik eden sorunların tedavisi

• • Sosyal hizmet ve aile görüşmeleri

• • Taburculuk sonrası planlama